బాల్య అనుభవాలు మరియు అభ్యాసం
బాల్యం అనేది శారీరక, మానసిక, భావోద్వేగ మరియు సామాజిక అభివృద్ధికి చాలా ముఖ్యమైన దశ. ఈ దశలో, పిల్లలు త్వరగా నేర్చుకుంటారు మరియు వారి చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకుంటారు. వారి ప్రారంభ అనుభవాలు వారి జీవితకాలం అంతటా వారి అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
ప్రారంభ అనుభవాల ప్రాముఖ్యత:
* మెదడు అభివృద్ధి: పిల్లలు జన్మించినప్పుడు వారి మెదడు చాలా వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతుంది. వారు తమ చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని అన్వేషించడం మరియు అనుభవించడం ద్వారా, వారు కొత్త నైపుణ్యాలు నేర్చుకుంటారు మరియు వారి మెదడును బలోపేతం చేస్తారు.
* భాషా అభివృద్ధి: పిల్లలు తమ తల్లిదండ్రులు, సోదరులు మరియు ఇతర పెద్దలతో సంభాషించడం ద్వారా భాషను నేర్చుకుంటారు. వారు పుస్తకాలు చదివినప్పుడు మరియు పాటలు విన్నప్పుడు కూడా భాషను నేర్చుకుంటారు.
* సామాజిక మరియు భావోద్వేగ అభివృద్ధి: పిల్లలు తమ తోటివారితో ఆడుకోవడం మరియు ఇతరులతో పరస్పర చర్య చేయడం ద్వారా సామాజిక నైపుణ్యాలను నేర్చుకుంటారు. వారు తమ తల్లిదండ్రులతో మరియు ఇతర పెద్దలతో బంధం పెంచుకోవడం ద్వారా భావోద్వేగ అభివృద్ధి చెందుతారు.
* స్వీయ-నమ్మకం మరియు ఆత్మగౌరవం: పిల్లలు తమను తాము సమర్థవంతంగా మరియు సామర్థ్యంగా భావించేటప్పుడు, వారు ఆత్మవిశ్వాసం మరియు ఆత్మగౌరవాన్ని పెంపొందుతారు.
ప్రారంభ అభ్యాసానికి సహాయపడే కార్యకలాపాలు:
* చదవడం: పిల్లలకు చిన్న వయస్సు నుండే చదవడం ప్రారంభించడం చాలా ముఖ్యం. పుస్తకాలు చదవడం వారి భాషా నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుస్తుంది మరియు వారి ఊహను ప్రోత్సహిస్తుంది.
* ఆట: ఆట అనేది పిల్లలకు నేర్చుకోవడానికి అత్యంత సహజమైన మార్గం. ఆట ద్వారా, పిల్లలు సమస్య పరిష్కారం, సృజనాత్మకత మరియు సామాజిక నైపుణ్యాలను నేర్చుకుంటారు.
* సంగీతం: సంగీతం పిల్లల భాషా నైపుణ్యాలు, సమన్వయ నైపుణ్యాలు మరియు భావోద్వేగ అభివృద్ధిని మెరుగుపరుస్తుంది.
* కళ: డ్రాయింగ్, పెయింటింగ్ మరియు ఇతర కళా రూపాలు పిల్లల సృజనాత్మకత మరియు స్వీయ-అభివృద్ధి ని ప్రోత్సహిస్తాయి.
* ప్రకృతిలో సమయం గడపడం: ప్రకృతిలో సమయం గడపడం పిల్లలకు కొత్త అనుభవాలను అందిస్తుంది మరియు వారి మానసిక మరియు భావోద్వేగ శ్రేయస్సును మెరుగుపరుస్తుంది.
ముగింపు:
ప్రారంభ అనుభవాలు మరియు అభ్యాసం పిల్లల అభివృద్ధికి చాలా ముఖ్యమైనవి. పిల్లలు తమ చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని అన్వేషించడానికి మరియు నేర్చుకోవడానికి అవకాశాలను అందించడం ద్వారా, వారు తమ పూర్తి సామర్థ్యాన్ని సాధించగలరు.
types of thinking
Creative thinking
Divergent thinking
(Critical thinking)మేధోపరమైన ఆలోచనను మెరుగుపరచుకోవడం ఎలా? మేధోపరమైన ఆలోచన అంటే ఏదైనా అంశాన్ని లేదా సమస్యను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి, దానికి సరైన పరిష్కారం కనుగొనడం. ఇందులో మీరు ఆబ్జెక్టివ్గా ఆలోచించడం చాలా ముఖ్యం. అంటే సమస్యను భావోద్వేగాలతో (ఎమోషనల్గా) కాకుండా, చాలా తార్కికంగా ఆలోచించి, పరిష్కార మార్గం కనిపెట్టాలి. ఇందుకోసం మీరు ఈ క్రింది పద్ధతులను అనుసరించవచ్చు: * సమాచారాన్ని విశ్లేషించండి: ఏదైనా సమాచారాన్ని విశ్లేషించేటప్పుడు, దాని మూలాన్ని తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించండి. ఆ సమాచారం నిజమేనా? దానికి మద్దతు ఇచ్చే ఆధారాలు ఏమిటి? అనేది పరిశీలించండి. * ప్రశ్నించండి: ఏదైనా విషయం గురించి ప్రశ్నించడం చాలా ముఖ్యం. ఎందుకు? ఎలా? ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలు అడిగి, విషయాన్ని లోతుగా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించండి. * భిన్నమైన కోణాల నుండి ఆలోచించండి: ఒకే విషయాన్ని వివిధ కోణాల నుండి పరిశీలించండి. ఒకే సమస్యకు అనేక పరిష్కారాలు ఉండవచ్చు. అన్ని కోణాల నుండి ఆలోచించడం వల్ల సమస్య పరిష్కారం సులభమవుతుంది. * తార్కికంగా ఆలోచించండి: భావోద్వేగాలు లేకుండా తార్కికంగా ఆలోచించడం చాలా ముఖ్యం. సమస్యను ఎదుర్కొన్నప్పుడు, తొందరపడి నిర్ణయాలు తీసుకోకండి. ఆలోచించి, ప్రశాంతంగా నిర్ణయాలు తీసుకోండి. * సృజనాత్మకంగా ఆలోచించండి: కొత్త ఆలోచనలు, కొత్త పరిష్కారాలను కనుగొనడానికి సృజనాత్మకంగా ఆలోచించడం అవసరం. * ప్రాక్టీస్ చేయండి: మేధోపరమైన ఆలోచన అనేది ఒక నైపుణ్యం. ఈ నైపుణ్యాన్ని మెరుగుపరచుకోవడానికి రోజూ కొంత సమయం కేటాయించి ప్రాక్టీస్ చేయండి. పుస్తకాలు చదవడం, పజిల్స్ చేయడం, చర్చల్లో పాల్గొనడం వంటివి మేధోపరమైన ఆలోచనను మెరుగుపరుస్తాయి. ముఖ్యమైనది: మేధోపరమైన ఆలోచన అనేది ఒక ప్రయాణం. దీనిని నేర్చుకోవడానికి మరియు మెరుగుపరచుకోవడానికి నిరంతరమైన కృషి అవసరం. ఓర్పు, క్రమశిక్షణ మరియు సాధన ద్వారా మేధోపరమైన ఆలోచనను మెరుగుపరచుకోవచ్చు.
జీన్ పియాజే సంజ్ఞానాత్మక వికాసం
• సంజ్ఞానం అంటే వ్యక్తి తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని గురించి జ్ఞానాన్ని పొంది దానితో వ్యవహరించడానికి తోడ్పడే అభ్యసనం.
శిశువు తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచానికి అనుకూలంగా తనను తాను ఎలా మలుచుకుంటాడో, అలాగే తన చుట్టూ ఉన్నప్రపంచాన్ని ఎలా అర్ధం చేసుకుంటాదో అనే విషయానికి సంబంధించి జీన్ పియాజే ఇచ్చిన వివరణనే సంజ్ఞానాత్మన సిద్ధాంతం.
పియాజే రెండు విద్యాలక్ష్యాలను పేర్కొన్నాడు అవి:
పాత తరాల వారు చేసినవే ఇప్పుడు చేయడం కాకుంట కొత్త విషయాలను కనిపెట్టే, వెల్లడించే సృజనాత్మకత కలిగిన మానవులను తయారుచేయడం.
* అందించిన ప్రతి దానిని ఆమోదించక, విమర్శనాత్మక దృక్పథం కలిగిన మానవులను తయారు చేయడం, పియాజే సిద్ధాంతంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన భావనలను గురించి. తెలుసుకుందాం.
i) స్కీమాటా: పరిసరాలతో సర్దుబాటు చేసుకోవడానికి, తన యొక్క అనుభవాలను అర్ధం చేసుకోవడానికి పిల్లలు మరియు పెద్దలు ఉపయోగించే సంఘటిత ప్రవర్తనా నమూనాలకు కారణమైన సంజ్ఞానాత్మక నిర్మాణాలే స్కిమాటా. మనిషి పుట్టుకతోనే కొన్ని స్కిమాటాలను పొంది ఉంటాడు.
ఉదా: పుట్టిన శిశువు వెంటనే పాలు తాగడం, పిల్లవాన్ని ఎవరైనా పిలిస్తే అటువైపు చూడటం, శబ్దాలను గ్రహించడం, వస్తువులను అందుకోవడానికి ప్రయత్నించడం, తన్నడం, పట్టుకోవడం మొదలైనవి.
ii) ప్రాచాలకాలు( operations); శిశువు పుట్టినప్పటి నుండి తన పరిసరాలతో జరిపే ప్రతిచర్యల వల్ల స్కిమాట లో పరివర్తన వస్తుంది. శిశువు ఎదిగే కొద్దీ బాహ్యప్రవర్తనగా (పీల్చడం, పట్టుకోవడం, శబ్దాలను గ్రహించడం) వ్యక్తపరచబడే మానసిక చర్యలు (ప్రణాళికలు, సమస్యాపరిష్కార నియమాలు, వర్గీకరణ మొ||) మానసిక ప్రవర్తనలుగా పరివర్తన చెందుతాయి. వీటినే పియాజే ఆపరేషన్స్ అని అన్నాడు.
iii) వ్యవస్థీకరణ - అనుకూలత: వయసుతో లేదా అనుభవాలలో స్కిమాటాలలో మార్పులు రావడానికి కారణం వ్యక్తికి జన్మత: ఉన్న రెండు కార్యచరణ నియమాలే వ్యవస్థీకరణ-అనుకూలత.
వ్యవస్థీకరణ అంటే వ్యక్తిలో విడివిడిగా ఉండే సంజ్ఞానాత్మక నిర్మాణాలను సమన్వయ పరిచి సంఘటితం చేయడం.
ఉదా : ప్రారంభంలో దేనికది స్వతంత్రంగా పనిచేసే చూడడం, పట్టుకోవడం, తన్నడం లాంటి ప్రతిచర్యలు కొంత కాలానికి సమన్వయం చెంది ఉన్నతక్రమ వ్యవస్థగ సంఘటితమవుతాయి.
రెండవ సూత్రమైన అనుకూలతలో రెండు ప్రక్రియలు
ఉంటాయి. అవి:
ఎ) సాంశీకరణం (assimilation)
బి) అనుగున్యత (accomidation)
ఎ)సాంశీకరణంలో పిల్లవాడు ఏదైనా కొత్త అనుభవాన్ని పొందినపుడు ప్రస్తుతం ఉన్న స్కిమాటలాతో పోల్చి ఆ వస్తువుతో పరివర్తన చేస్తాడు. పరిసరాలను తనకు అనుకూలంగా మలచుకూంటాడు.
ఉదా: గతంలో కుక్కను చూసిన శిశువు ఇప్పుడు పిల్లిని చూసి దానిని కూడా కుక్క అని పిలవడం.
బి)అనుగుణ్యం అంటే పరిసరాలకు అనుగుణంగా చేసుకోవడం, ఇలా నిరంతరం పరిసరాలతో సర్దుబాటు చేసుకోవడం ద్వారా స్కీమాట లో పరివర్తన కలుగుతుంది.
ఉదా: గతంలో పిల్లిని కూడా కుక్క అని భావించిన శిశువు ఆకారం, రంగు, అరుపు, కళ్ళు చూసీ, రెండింటికి గల భేదం గుర్తించి పిల్లి అనేది వేరొక ఇంతువుగా పరిగణిస్తారు
సంజ్ఞానాత్మక వికాసం మనం సహజంగా పొంది ఉన్న శక్తుల ద్వారా మన సంజ్ఞానాత్మక నిర్మాణాలలో జరిగే మార్పుల వల్ల సంభవిస్తుంది. ఇది అందరిలో జరిగే ప్రక్రియ. అలాగే ఇది జీవితాంతం కొనసాగే ప్రక్రియ.
పియాజే సంజ్ఞానాత్మక వికాసదశలు
సంజ్ఞానాత్మక నిర్మాణాలలో జరిగే మెరుగైన మార్పులే సంజ్ఞానాత్మక వికాసం అని పియాజే అభిప్రాయం. ఇతడు తన పిల్లల పైనే ప్రయోగాలు చేసి సంజ్ఞానాత్మక వికాసం 4 దశలుగా జరుగుతుందని పేర్కొన్నాడు.
1.జ్ఞానేంద్రియా చాలక (Sensory - motor stage)
దీనినే సంవేదన చాలకదశ, ఇంద్రియ చాలక దశ అని కూడా అంటారు.
ఈ దశ పుట్టినప్పటి నుండి 2 సంవత్సరాల వరకు ఉంటుంది.
ఈ దశలో శిశువు ఒక ప్రతిక్రియ జీవి నుంచి పర్యాలోచన జీవిగా పరావర్తనం చెందుతాడు.
శిశువు తనకూ ఇతర వస్తువులకు మధ్య తేడాను తెలుసుకుంటాడు.
అనుకరణ అధికంగా ఉంటుంది. అలాగే అహం కేంద్రీకృతం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
శిశువు ప్రతి విషయాన్ని తన కోణంలోనే అలోచిస్తాడు..
ఆట వస్తువులను కింద పడవేసి ఆనందిస్తాడు.
ఈ దశ ప్రారంభంలో తన ఎదురుగా కనబడుతున్న దాన్ని గురించి మాత్రమే ఆలోచిస్తాడు.
ఉదా. మనం శిశువుకు ఒక వస్తువును చూపిస్తే దానిని అందుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.హఠాత్తుగా ఆ వస్తువును మన వెనుక దాచి ఉంచితే శిశువు వస్తువు గురించి అలోచించలేడు. అది మన వెనుక ఉందనే సంగతి తెలుసుకోలేదు అంటే వస్తు స్టిరాత్వ భావన లేదా శాశ్వత భావన అనేది ఉండదు. కానీ ఈ దశ చివరినాటికి వస్తుస్థిరత్వ భావన అభివృద్ధి చెందుతుంది. కనబడని వస్తువుల కోసం వెతుకుతారు. 18 నుంచి 24 నెలల మధ్య శిశువు యత్నదోష పద్ధతి నుంచి కొంత మట్టుకు అంతర్ దృష్టిని ఉపయోగిస్తాడు.
2. పూర్వ ప్రచాలాక దశ(Pre-operational stage)
ఈ దశ 2 నుండి 7 సంవత్సరాల వరకు ఉంటుంది. దీనిలో 2 నుండి 4 సంవత్సరాల కాలాన్ని పూర్వ భావనాత్మక దశ అని, 4 నుండి 7 సంవత్సరాల కాలాన్ని అంతరుృద్ధి దశ అని పియాజే విభజించాడు.
పూర్వ భావనాత్మక దశలో ప్రధానంగా రెండు లక్షణాలుంటాయి. 1. సర్వాత్మవాదం 2. అహం కేంద్రీకృతం,
ప్రాణం లేని వస్తువులకు ప్రాణం ఆపాదించడం సర్వాత్మవాదం, బొమ్మలు, సూర్యచంద్రులు ప్రాణం ఉన్నవిగా భావిస్తారు. రెండు వస్తువులలో ఉన్న కొన్ని సామాన్య లక్షణాలను చూసి ఆ రెండు వస్తువులు ఒకటే అని భావిస్తారు.
ప్రపంచమంతా తన చుట్టూ కేంద్రీకరించబడి ఉందనుకోవడం అహం కేంద్రీకృతం. వారి ఆలోచనలు స్వార్థంతో కూడుకొని ఉన్నట్లుగా కనిపిస్తుంది.
అంతర్భుద్ధి దశలో వస్తువులను వర్గీకరించడం, పోల్చడం వంటి మెరుగైన మానసిక చర్యలు చేపట్టగలరు.
ఈ దశలోని పరిమితులు.
1. పూర్వ క్రమయుత లేదా పదిల
పరచుకునే భావన లోపం (Conservation)
2. అవిపర్యయాత్మక భావన లోపం
3. ఏకమితి.
పదిల పరుచుకునే భావన లోపం అంటే ఒక వస్తువు ఆకారం మార్చినా, పరిస్థితి మార్చినా దాని గుణాలు మారవు అనే విషయం తెలియక పోవడం.
ఉదా: 20 గోళీలు తీసుకొని 10, 10 చొప్పున 2 వరుసలుగా ఈ క్రింది విధంగా అమర్చాలి.
(A)
**********
(B)
* * * * * * * * * *
ఇప్పుడు ఏ వరుసలో ఎక్కువ గోళీలు ఉన్నాయని అడిగితే శిశువు 'B' వరుసలోని గోళీలు ఎక్కువ అని చెప్తాడు.
అవిపర్యయాత్మక భావన లోపం అంటే ప్రతి తార్కిక ప్రచాలనం తిరిగి చేయవచ్చు అనే భావన లేకపోవడం.
ఉదా: ఒకే పరిమాణం, ఆకారం ఉన్న రెండు మట్టి ముద్దలను తీసుకొని ఒకదాని ఆకారాన్ని మార్చినప్పటికీ మళ్ళీ దాన్ని తిరిగి మొదటి ఆకారానికి తీసుకురాగలమని గుర్తించలేదు.
ఈ దశలోని ఇంకొక ముఖ్యలక్షణం ఏకమితి అంటే శిశువు ఒకే కోణంలో ఆలోచిస్తాడు.
ఉదా: నీకొక అక్కయ్య ఉందా ? అంటే ఉంది అంటాడు. మీ అక్కయ్య కొక తమ్ముడు వున్నాడా అంటే లేడు అంటాడు.
3. మూర్త ప్రచాలక దశ(Concrete - operational Stage)
-ఈ దశ 7 నుండి 11 సంవత్సరాల వరకు ఉంటుంది.
-ఈ దశలో పిల్లల వాస్తవికత గురించి అవగాహన చేసుకుంటారు.
-ఈ దశలో నిగమనాత్మక ఆలోచన పెరుగుతుంది..
-వీరిలో తార్కిక ఆలోచన ఉంటుంది కానీ అది కేవలం మూర్త విషయాలకే ( భౌతిక విషయాలకే) పరిమితమవుతుంది.
ఉదా: పిల్లవాన్ని మీ ఇంటికి దారి చెప్పు అంటే చెప్పలేదు. కానీ ఎక్కడినుండైనా ఇంటికి వెళ్ళగలడు.
కంటికి కనిపించే వాటిపైనే ఎక్కువ ఆలోచించగలరు. కంటికి కనబడని స్వేచ్ఛ, ప్రజాస్వామ్యం, నిజాయితీ, న్యాయం లాంటి అమూర్త భావనలను సరిగా అర్ధం చేసుకోలేరు. అందుకే ఈ దశలోని విద్యార్థులకు బోధనోపకరణాలను ఎక్కువగా ఉపయోగించాలి.
ఉదా: పటంలో ఏవైనా 3 దేశాలను చూపించి వాటిలో పెద్ద దేశమేది ? అంటే సమాధానం చెప్తారు. పటం చూపించకుండా ఇండియా కంటే చైనా పెద్దది, పాకిస్తాన్ కంటే ఇండియా పెద్దది. మూడింట్లో ఏ దేశం పెద్దది అంటే సమాధానం చెప్పలేరు..
శిశువు తన మనసులో కొన్ని భావనలను పెంపొందించుకుంటాడు. దీనినే ప దిల పరుచుకునే భావన అంటారు. ఈ దశలో వర్గీకరణ శక్తి, విశ్లేషణ శక్తి అభివృద్ధి చెందుతాయి.
4. ఆ మూర్త ప్రచాలక దశ(Formal operational stage)
✓ ఈ దశ 12 నుండి 15 లేదా 16 సంవత్సరాల వరకు కొనసాగుతుంది.
✓ ఈ దశలో పిల్లలు కంటికి కనబడని అమూర్త విషయాలను కూడా అర్థం చేసుకోగలుగుతారు.
✓ సమస్యను పరిష్కరించడానికి విభిన్న కోణాలలో ఆలోచిస్తారు.
✓గతంలో పొందిన జ్ఞానాన్ని నూతన పరిస్థితులలో సమర్థవంతంగా వినియోగిస్తారు.
✓ఈ దశలో ప్రకల్పన నిగమాత్మక వివేచనం జరుగుతుంది. ఇది శాస్త్రీయ చింతనానికి సంబంధించినది.
✓పిల్లలు కార్యకారక సంబంధం ( Cause and effect ) గురించి ఆలోచిస్తారు.
✓ అయితే అమూర్త ప్రచాలక దశలోని నైపుణ్యాలు అందరూ సాధించలేరు. దీనికి కారణం ప్రజ్ఞ, విద్యావకాశాలు, సంస్కృతి
మొదలగునవి అందరిలో ఒకేలా ఉండవు. ప్రజ్ఞా లబ్ధి సగటు కంటే తక్కువ ఉన్న వ్యక్తి అమూర్త ప్రచాలక దశను చేరుకోలేడు.
నోట్ : పైన వివరించిన సంజ్ఞానాత్మక దశలు కచ్చితంగా అదే వయసులో రావాలని లేదు, కానీ అదే వరుస క్రమంలో వస్తాయి. సంజ్ఞానాత్మక వికాసం పొందడంలో వ్యక్తిగత భేదాలుంటాయని పియాజే అభిప్రాయపడ్డాడు.
పియాజే సిద్ధాంతం - విద్యా ప్రాముఖ్యం
పూర్వ పాఠశాల, ప్రాథమిక పాఠశాల స్థాయిలో పియాజే సిద్ధాంతం నుండి గ్రహించబడిన 3 సూత్రాలు విస్తృత ప్రభావాన్ని చూపించాయి.
1. ఆవిష్కరణ అభ్యసనం: పిల్లవాడు తన పరిసరాలతో స్వత సిద్ధంగా జరిపే ప్రతిచర్యల వల్ల విషయాలను కనుక్కొంటాడు. కాబట్టి పిల్లలలో అన్వేషణ కాంక్షను పెంపొందించడానికి ఆర్ట్, క్రాఫ్ట్ సామాగ్రి, పజిల్స్ ఆటలు, పుస్తకాలు, సంగీత పరికరాలు మొదలగు వాటితో వివిధ కృత్యాలను చేయించాలి.
2. అభ్యసన పట్ల సంసిద్ధత: పిల్లల వికాసాన్ని వేగవంతం చేయాలని ప్రయత్నించడం మూర్ఖత్వం. వారి ఆలోచనా స్థాయికి, స్కిమాటాలకు సరిపోయే అనుభవాలను ప్రవేశపెట్టాలి. పిల్లలు ఆసక్తిని, సంసిద్ధతను కనబర్చక పోయినప్పటికీ కొత్త నైపుణ్యాలు నేర్చుకోవడానికి కృత్యాలను బలవంతంగా ప్రవేశ పెట్టకూడదు.
3. వైయక్తిక భేదాలను గుర్తించడం: ఉపాధ్యాయుడు తరగతి గది కృత్యాలను మొత్తం తరగతికి కాకుండా వ్యక్తిగతంగా గానీ, చిన్న సమూహాలుగా గానీ ప్రణాళిక వేసుకోవాలి. అదే విధంగా మూల్యాంకనం చేసేటప్పుడు తోటి విద్యార్థుల సగటు నిష్పాదనతో పోల్చకుండా వారి పూర్వ నిష్పాదన, ప్రస్తుత నిష్పాదనను పోల్చి వికాసాన్ని అంచనా వేయాలి.
2.సాంశీ కరణం (Assimilation)
✓పిల్లవాడు తనకు ఎదురైన కొత్త అనుభవాల ద్వారా స్కిమాట లకు నూతన జ్ఞానాన్ని సమకూర్చడమే సాంశీకరణం. ఇక్కడ పరిసరాలను తనకు అనుకూలంగా మలుచుకుంటాడు.
ఉదా:- ఒక చిన్న కుక్కపిల్లను చూసిన శిశువు, ఆ అనుభవాలను స్కిమాటా గా ఏర్పాటు చేసుకుంటాడు. 4 కాళ్ళు, అకారం. రంగు, శబ్దం ఆధారంగా కుక్క అంటే ఇలా ఉంటుంది పిల్లవాడు భావిస్తాడు.
3.అనుగుణ్యం Accommodation)
గతం లో నిర్మించబడిన స్నిమాటాలకు నూతన జ్ఞానం అనుభవాల ఆధారంగా పరివర్తనం చేయడమే అణుగుణ్యం అంటే శిశువు పరిసరాలకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసుకుంటాడు.
పై ఉదాహరణ ప్రకారం శిశువు తరువాత ఒక పెద్ద కుక్క ను చూడగానే కుక్క అంటే పెద్దగా కూడా ఉంటుంది.
అలాగే వివిధ రంగులలో ఉంటాయి అని తెలుసుకొని దానికి అనుగుణంగా గతంలో ఏర్పడిన స్కిమాటాను మార్పు చేసుకుంటాడు
4. సమతుల్యత (Equilibration)
సాంశీ కరణను అనుగుణ్యతను సమన్వయం చేయడమే సమతుల్యత
పిల్లవాడు ఒక నూతన సంఘటనతో సాంశీ కరణం చెంది, తరువాత ఎదురయ్యే అనుభవాల ఆధారంగా సర్దుబాటు (అనుగుణ్యం) చేసుకొని సమతుల్యత సాధించాలి.
Note:సంజ్ఞానాత్మక అభ్యసనంలో కీలకమైనది సమతుల్యత సాధించడమే.
పిల్లలు సాధించే ఈ సమతుల్యత ఆధారంగానే పియాజే సంజ్ఞానాత్మక వికాసాన్ని 4 దశలుగా విభజించాడు.
సిద్ధాంతం విద్యానుప్రయుక్తం
*పియాజే సంజ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతం విద్యార్ధి కేంద్రీకృత భోధనకు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
*అభ్యాసకులు తమంతట తామే కొత్త విషయాలను కనుగొనేలా ఉపాధ్యాయుడు ప్రోత్సహించాలి.
*సాంప్రదాయ పద్ధతులలో బోధించకుండా, అన్వేషణ, ఆవిష్కరణ, సమస్యా పరిష్కార విధానాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.
*తప్పులు చేస్తే దండించకుండా, తప్పుల నుండి కొత్త విషయాలను నేర్చుకునే అవకాశాలివ్వాలి.
*అనుభవాలు అభ్యసనంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. పిల్లలు గత అనుభవాలు, జ్ఞానం ఆధారంగానే నూతన విజ్ఞానాన్ని నిర్మించుకుంటారు కాబట్టి ఉపాధ్యాయుడు వివిధ రకాలైన అనుభవాలను విద్యార్థులకు కల్పించాలి.
* పాఠ్య ప్రణాళిక సర్పిలాకారంలో (spiral) రూపొందించ బడాలి. అంటే పాఠ్యాంశం మొదట్లో సూక్ష్మంగా ఉండి, తరువాత దశలలో మళ్ళీ అవే పాఠ్యాంశాలు పునరావృతం అవుతూ విస్తృతంగా ఉండాలి.
* అభ్యాసకులలో ఊహాశక్తిని, అంతర్బుద్ది ఆలోచనను ప్రోత్సహించాలి.
*నిరంతర మూల్యాంకన విధానానికి ప్రాధాన్యతనివ్వాలి.
2. వైగాటిస్కీ సాంఘిక- సాంస్కృతిక సిద్ధాంతం
✓వైగాట్ స్కీ 1806లో రష్యాలో జన్మించాడు.
✓వ్యక్తి యొక్క వికాసం అనేది అతడు సమాజంలోని వ్యక్తులతో, సంస్కృతి అందించే ఉపకరణాల(tools)తో చేసే ప్రతిచర్యల మీద ఆధారపడి ఉంటుందని వైగాట్ సీ అభిప్రాయ పడ్డాడు.
✓సాంఘిక ప్రతి చర్య అనేది వ్యక్తి యొక్క ఆలోచనలు, ప్రవర్తనలో దశల వారీగా అభివృద్ధికి ఉపయోగపడుతుంది..
✓పియాజే శిశువు స్వయంగా నేర్చుకుంటాడని భావించగా, వైగాటిస్కీ తన కంటే ఎక్కువ జ్ఞానం కలిగిన వ్యక్తులతో ప్రతిచర్య జరపడం ద్వారా శిశువు నేర్చుకుంటాడని అభిప్రాయపడ్డాడు..
✓సాంఘిక సాంస్కృతిక సిద్ధాంతం కేవలం వయోజనులు, సమ వయస్కులు, ఇతరులు పిల్లవాని అభ్యసనను ఎలా ప్రభావితం చేస్తారు అనే విషయాన్నే కాకుండా, సాంస్కృతిక విశ్వాసాలు, వైఖరులు ఎలా బోధించబడుతాయి, తద్వారా అభ్యసనం ఎలా జరుగుతుంది అనే విషయాన్ని కూడా పరిగణలోకి తీసు కుంటుంది.
✓శిశువు ఏమి ఆలోచించాలి? ఎలా ఆలోచించాలో సంస్కృతి నేర్పుతుంది. శిశువు యొక్క ఆలోచనలు, ప్రవర్తనలు వివిధ సంస్కృతులలో వివిధ రకాలుగా ఉంటాయి. శిశువు తాను నివసిస్తున్న సంస్కృతి నుండి ఎన్నో ఉపకరణాలను పొందుతాడు.
©ఉపకరణాలు (tools)
✓సాంఘిక- సాంస్కృతిక సిద్ధాంతంలో సాంస్కృతిక ఉపకరణాలు (cultural tools) అనేవి ముఖ్యమైనవి. ప్రతి సంస్కృతిలో నివసించే శిశువు, ఆ సంస్కృతి అభివృద్ధి చేసిన అనేక ఉపకరణాలలో తనకు ఉపయోగపడే వాటిని గ్రహిస్తాడు.ఉపకరణాలు అంటే కేవలం భౌతిక వస్తువులే కాదు.
ఉదా:- భాష, లిపి, పుస్తకాలు, కంప్యూటర్లు, ఆచారాలు, సాంప్రదాయాలు, ఆలోచనలు, నియమాలు మొదలగునవి.
సాంస్కృతిక ఉపకరణాలు ఒకరి నుండి ఒకరికి ప్రవహించడం అనేది 3 మార్గాలుగా జరుగుతుంది.
1. ఒక వ్యక్తి ఇంకొక వ్యక్తిని అనుసరించడం ద్వారా.
2. ఇతరులు అందించే సూచనల ద్వారా స్వీయ క్రమీకరణం చేసుకోవడం.
3. ఒకరికొకరు పరస్పరం సహకరించుకుంటూ సామూహికంగా కొన్ని విషయాలను నేర్చుకోవడం.
భాష (Language)
✓ పిల్లల అభ్యసనంలో భాష కీలక పాత్ర పోషిస్తుందని వైగాట్ స్కి భావించాడు. భాష సముపార్జన అనేది శిశువు జీవితంలో ఎంతో ప్రభావితం చేసే అంశం. ఇతరులతో ప్రతిచర్య జరపడానికి భాష కీలకమవుతుంది. భాష యొక్క ప్రాధాన్యతను తెలుపుతూ» "Thoughts and Language" వైగాటి స్కీ రచించాడు.
✓ ఈ క్రమంలో వైగాటిస్కీ (ప్రైవేట్ సంభాషణ అనే భావనను ప్రవేశపెట్టాడు. (ప్రైవేట్ సంభాషణ అనగా పిల్లలు తమ ప్రవర్తనను మలుచుకోవడానికి తమలో తామే మాట్లాడు కోవడం, సాంఘిక నైపుణ్యాలను ఇంకా నేర్చుకోని పూర్వ పాఠశాల పిల్లలలో ఇది ఎక్కువగా
యురీ బ్రోన్ఫెన్బ్రెన్నర్ urie bronfenbrenner
యొక్క పర్యావరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతం
ఈ సిద్ధాంతం ఒక వ్యక్తి యొక్క అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేసే వివిధ పర్యావరణ వ్యవస్థలను వివరిస్తుంది. బ్రోన్ఫెన్బ్రెన్నర్ ప్రకారం, ఒక వ్యక్తి తన పర్యావరణంతో పరస్పర చర్య వలన అభివృద్ధి చెందుతాడు. ఈ పర్యావరణ వ్యవస్థలు ఒకదానితో మరొకటి అనుసంధానించబడి ఉంటాయి మరియు వ్యక్తి యొక్క అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
ఈ సిద్ధాంతం ఐదు ప్రధాన వ్యవస్థలను గుర్తిస్తుంది:
* మైక్రోసిస్టమ్:
* ఇది వ్యక్తి యొక్క అత్యంత దగ్గరి పరిసరాలను సూచిస్తుంది.
* ఇందులో ఇల్లు, పాఠశాల, స్నేహితులు, కుటుంబం మొదలైనవి ఉంటాయి.
* ఈ వ్యవస్థ వ్యక్తి యొక్క ప్రత్యక్ష అనుభవాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.
* ఉదాహరణ: ఒక విద్యార్థి తల్లిదండ్రులు, సోదరులు, ఉపాధ్యాయులు మరియు తరగతిలోని ఇతర విద్యార్థులతో సంకర్షణ చెందుతాడు. ఈ సంబంధాలు వారి అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
* మెసోసిస్టమ్:
* ఇది రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మైక్రోసిస్టమ్ల మధ్య సంబంధాలను సూచిస్తుంది.
* ఉదాహరణకు, ఇంటి పరిస్థితులు పాఠశాల పనితీరును ప్రభావితం చేయవచ్చు లేదా స్నేహితులు కుటుంబ జీవితాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు.
* ఉదాహరణ: ఒక విద్యార్థి తల్లిదండ్రులు తరచుగా పాఠశాలకు వచ్చి ఉపాధ్యాయులతో మాట్లాడితే, ఇది విద్యార్థి యొక్క పాఠశాల పనితీరును మెరుగుపరచవచ్చు.
* ఎక్సోసిస్టమ్:
* ఇది వ్యక్తికి ప్రత్యక్షంగా సంబంధం లేని, కానీ వారి అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేసే వ్యవస్థలను సూచిస్తుంది.
* ఉదాహరణకు, తల్లిదండ్రుల ఉద్యోగం, ప్రభుత్వ విధానాలు మొదలైనవి.
* ఉదాహరణ: ఒక తల్లిదండ్రి ఉద్యోగంలో ఒత్తిడికి గురైతే, ఇది ఇంటి వాతావరణాన్ని ప్రభావితం చేసి, తద్వారా పిల్లల అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తుంది.
* మాక్రోసిస్టమ్:
* ఇది సాంస్కృతిక విలువలు, నమ్మకాలు మరియు సంప్రదాయాలను సూచిస్తుంది.
* ఇది వ్యక్తి యొక్క అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేసే సాంఘిక మరియు సాంస్కృతిక అంశాలను కలిగి ఉంటుంది.
* ఉదాహరణ: ఒక సమాజంలో విద్యకు ఇచ్చే ప్రాముఖ్యత, లింగ వివక్ష మొదలైనవి వ్యక్తి యొక్క అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
* క్రోనోసిస్టమ్:
* ఇది సమయం యొక్క ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.
* ఇందులో చారిత్రక సంఘటనలు, సాంఘిక మార్పులు మరియు వ్యక్తి యొక్క జీవితంలోని వివిధ దశలు ఉంటాయి.
* ఉదాహరణ: ఒక వ్యక్తి పెరుగుతున్న సమయంలో సంభవించే సాంకేతిక మార్పులు వారి అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
బ్రోన్ఫెన్బ్రెన్నర్ యొక్క పర్యావరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతం యొక్క ప్రాముఖ్యత:
* ఇది వ్యక్తి యొక్క అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేసే వివిధ అంశాలను అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.
* ఇది వ్యక్తుల మధ్య వ్యత్యాసాలను వివరించడానికి సహాయపడుతుంది.
* ఇది విద్యావేత్తలు, తల్లిదండ్రులు మరియు ఇతర వృత్తిపరమైన వ్యక్తులకు వ్యక్తుల అభివృద్ధిని మెరుగుపరచడానికి సహాయపడుతుంది.
ముగింపు:
బ్రోన్ఫెన్బ్రెన్నర్ యొక్క పర్యావరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతం వ్యక్తి యొక్క అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేసే వివిధ అంశాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతం. ఈ సిద్ధాంతం వ్యక్తుల మధ్య వ్యత్యాసాలను వివరించడానికి మరియు వ్యక్తుల అభివృద్ధిని మెరుగుపరచడానికి సహాయపడుతుంది.
పంచకోశ సిద్ధాంతం
మానవునిని ఐదు పొరలుగా విభజిస్తుంది. ఈ పొరలు ఒకదానిలో మరొకటి ఉండే విధంగా అంతర్లీనంగా ఉంటాయి.
1. అన్నమయ కోశం:
* ఇది భౌతిక శరీరం.
* ఇది పంచభూతాలతో రూపొందినది.
* ఇది ఆహారం ద్వారా పోషణ పొందుతుంది.
* ఇది జీవించడానికి అవసరమైన అన్ని అవయవాలను కలిగి ఉంటుంది.
2. ప్రాణమయ కోశం:
* ఇది ప్రాణశక్తితో నిండి ఉంటుంది.
* ఇది శ్వాసక్రియ, రక్తప్రసరణ మరియు ఇతర జీవప్రక్రియలను నియంత్రిస్తుంది.
* ఇది ప్రాణ, అపాన, ఉదాన, సమాన, వ్యాన అనే ఐదు ఉపప్రాణాలను కలిగి ఉంటుంది.
3. మనోమయ కోశం:
* ఇది మనస్సు లేదా మనస్తత్వం.
* ఇది భావోద్వేగాలు, ఆలోచనలు మరియు కోరికలను కలిగి ఉంటుంది.
* ఇది ఇంద్రియాల ద్వారా బాహ్య ప్రపంచంతో సంకర్షణ చెందుతుంది.
4. విజ్ఞానమయ కోశం:
* ఇది బుద్ధి లేదా అంతర్ దృష్టి.
* ఇది జ్ఞానం, అవగాహన మరియు వివేకాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
* ఇది సత్యం, ధర్మం, శాంతి మరియు ప్రేమ వంటి ఆధ్యాత్మిక విలువలను గ్రహిస్తుంది.
5. ఆనందమయ కోశం:
* ఇది ఆనందం లేదా బ్లీస్.
* ఇది అన్ని కోశాలకు మూలం.
* ఇది నిరంతరమైన, అపరిమితమైన మరియు అనుభవించలేని ఆనందాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
పంచకోశ సిద్ధాంతం మానవునిని అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు అతనిని పరిపూర్ణతకు చేర్చడానికి ఒక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. యోగా, ధ్యానం మరియు ఇతర ఆధ్యాత్మిక అభ్యాసాలు ఈ కోశాలను శుద్ధి చేయడానికి మరియు ఆధ్యాత్మిక అభివృద్ధిని సాధించడానికి ఉపయోగించబడతాయి.
దుర్గానంద్ సిన్హా పర్యావరణ మోడల్ - లోతైన విశ్లేషణ
పరిచయం:
దుర్గానంద్ సిన్హా భారతీయ సందర్భంలో బాలల అభివృద్ధిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక సమగ్రమైన పర్యావరణ మోడల్ను ప్రతిపాదించారు. ఈ మోడల్ యురి బ్రోఫెన్బ్రెన్నర్ యొక్క పర్యావరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతం ఆధారంగా రూపొందించబడింది, కానీ భారతీయ సాంస్కృతిక, సామాజిక మరియు ఆర్థిక సందర్భాలకు అనుగుణంగా అనువర్తించబడింది.
మోడల్ యొక్క ప్రధాన అంశాలు:
* పరస్పర చర్య: సిన్హా మోడల్ బాల్య అభివృద్ధిని ఒక పరస్పర చర్యాత్మక ప్రక్రియగా చూస్తుంది. బిడ్డ వాతావరణంతో పరస్పరం ప్రభావితం చేస్తుంది మరియు ప్రభావితమవుతుంది.
* పొరల వ్యవస్థ: మోడల్ రెండు ప్రధాన పొరలను కలిగి ఉంటుంది:
* బాహ్య పొర (ప్రత్యక్ష ప్రభావం): ఈ పొర బాల్య అభివృద్ధిని ప్రత్యక్షంగా ప్రభావితం చేసే అంశాలను కలిగి ఉంటుంది. ఇందులో కుటుంబం, ఇల్లు, స్నేహితులు, పాఠశాల, పొరుగువారు మరియు సమీప సమాజం వంటివి ఉన్నాయి.
* కుటుంబం: కుటుంబం బాల్య అభివృద్ధిలో అత్యంత ప్రధానమైనది. తల్లిదండ్రులు, సోదరులు, సోదరీమణులు మరియు ఇతర బంధువులు బాల్య అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేసే ప్రధాన వ్యక్తులు.
* ఇల్లు: ఇల్లు బాల్య అభివృద్ధికి భౌతిక మరియు భావోద్వేగ వాతావరణాన్ని అందిస్తుంది.
* స్నేహితులు: స్నేహితులు సాంఘిక నైపుణ్యాలు, భావోద్వేగ అభివృద్ధి మరియు స్వీయ-అవగాహన అభివృద్ధికి దోహదపడతారు.
* పాఠశాల: పాఠశాల అభ్యాస, సామాజికీకరణ మరియు వ్యక్తిత్వ అభివృద్ధికి ఒక ముఖ్యమైన వేదిక.
* అంతర్గత పొర (పరోక్ష ప్రభావం): ఈ పొర బాల్య అభివృద్ధిని పరోక్షంగా ప్రభావితం చేసే అంశాలను కలిగి ఉంటుంది. ఇందులో సాంస్కృతిక విలువలు, సామాజిక నియమాలు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, ప్రభుత్వ విధానాలు మరియు సాంకేతికత వంటివి ఉన్నాయి.
* సాంస్కృతిక విలువలు: భారతీయ సంస్కృతిలో గౌరవం, విధేయత, సహకారం, కుటుంబ బంధాలు వంటి విలువలు బాల్య అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
* సామాజిక నియమాలు: సామాజిక నియమాలు బాల్య వివాహాలు, బాల్య శ్రమ వంటి దురాచారాలను నియంత్రిస్తాయి మరియు బాల్య అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
* ఆర్థిక పరిస్థితులు: కుటుంబ ఆదాయం, ఆర్థిక స్థిరత్వం వంటి ఆర్థిక పరిస్థితులు బాల్య అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి. పేదరికం బాల్య అభివృద్ధిని ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేస్తుంది.
* ప్రభుత్వ విధానాలు: ప్రభుత్వ విధానాలు బాల్య విద్య, ఆరోగ్యం మరియు సంక్షేమంపై ప్రభావం చూపుతాయి.
* సాంకేతికత: సాంకేతికత బాల్య అభివృద్ధిలో క్రొత్త అవకాశాలు మరియు సవాళ్లను సృష్టిస్తుంది.
* పరస్పర ప్రభావం: ఈ పొరలు ఒకదానితో ఒకటి పరస్పరం ప్రభావితం చేస్తాయి. ఉదాహరణకు, కుటుంబం (బాహ్య పొర) సాంస్కృతిక విలువలు (అంతర్గత పొర) ద్వారా ప్రభావితమవుతుంది. అదేవిధంగా, సాంస్కృతిక విలువలు కుటుంబం లోపల పిల్లల పెంపకం మరియు అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి.
ముగింపు:
దుర్గానంద్ సిన్హా పర్యావరణ మోడల్ బాల్య అభివృద్ధిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక సమగ్రమైన మరియు సమగ్రమైన పద్ధతిని అందిస్తుంది. ఈ మోడల్ బాల్య అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేసే అన్ని అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది మరియు వాటి పరస్పర సంబంధాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. ఈ మోడల్ను ఉపయోగించడం ద్వారా, బాల్య అభివృద్ధిని మెరుగుపరచడానికి మార్గాలను గుర్తించవచ్చు, ఉదాహరణకు, బాలల సంక్షేమానికి ప్రభుత్వ విధానాలను మెరుగుపరచడం, కుటుంబాలకు మద్దతు ఇవ్వడం, సమాజంలో సానుకూల సాంస్కృతిక విలువలను ప్రోత్సహించడం.
గమనిక: ఈ వివరణ సమాచార ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే. దయచేసి అదనపు సమాచారం కోసం సంబంధిత మూ
లాన్ని సంప్రదించండి.
